گلیم و گبه، در کنار سایر گونههای فرش دستباف ایرانی جزو هنرهای قدیمی و با اصالت کشور عزیزمان ایران محسوب میشوند؛ این بافتهها حامل تاریخ، فرهنگ و ذوق هنری نسلهایی از بافندگان هستند. هر نقش و رنگ در گلیم یا گبه، بازتابی از اقلیم، باورها و سبک زندگی مردمانی است که آن را آفریدهاند. به همین دلیل، نگهداری صحیح از این آثار فقط یک ضرورت کاربردی ندارد بلکه نوعی احترام به میراث فرهنگی به شمار میآید و نشان میدهد با این نگاه، حق هنر ایرانی ادا شده و جایگاهی شایسته برای آن در نظر گرفتهشده است. باوجوداین ارزش بالا، الیاف طبیعی بهکاررفته در گلیم و گبه در برابر عوامل محیطی حساس هستند. بیدزدگی، کپک و رطوبت از مهمترین تهدیدهایی هستند که میتوانند بهتدریج ساختار، رنگ و استحکام این بافتهها را از بین ببرند. آگاهی از روشهای اصولی نگهداری، نخستین گام برای جلوگیری از چنین آسیبهایی است؛ دانشی که متاسفانه بسیاری از صاحبان فرش دستباف ایرانی تنها پس از بروز مشکل به دنبال آن میروند. در این مقاله تلاش شده است بهصورت جامع و کاربردی، تمام نکات مهم مربوط به نگهداری گلیم و گبه در برابر بیدزدگی، کپک و رطوبت بررسی شود تا علاقهمندان بتوانند با دیدی آگاهانه، از این سرمایههای ارزشمند مراقبت کنند.
اهمیت نگهداری اصولی گلیم، گبه و فرش دستباف ایرانی
الیاف طبیعی مانند پشم و پنبه که ماده اصلی بافت گلیم و گبه هستند، در برابر شرایط نامناسب محیطی واکنشهایی شیمیایی نشان میدهند. رطوبت زیاد، نبود جریان هوا، نور نامناسب یا نگهداری غیراصولی میتواند باعث پوسیدگی الیاف، تغییر رنگ و کاهش دوام بافت شود. این در حالی است که شما با رعایت چند اصل ساده، میتوانید عمر مفید فرش دستباف ایرانی را تا چندین دهه افزایش دهید. اشتباه نکنید نگهداری صحیح، تنها به معنای جلوگیری از خرابی نیست؛ بلکه حفظ اصالت رنگها، جلوگیری از افت ارزش مادی و حتی سهولت در ترمیمهای احتمالی آینده را نیز شامل میشود. به همین دلیل، کارشناسان حوزه فرش همواره تاکید دارند که پیشگیری، مهمترین و کمهزینهترین راه مراقبت از گلیم و گبه است.
شناخت الیاف طبیعی در گلیم و گبه
بافت گلیم و گبه اکثرا با الیاف طبیعی انجام میشود. پشم، رایجترین ماده اولیه در این بافتهها است که به دلیل داشتن کراتین، برای برخی آفات مانند بید جذابیت بالایی دارد. از سوی دیگر، خاصیت جذب رطوبت در الیاف طبیعی باعث میشود که در محیطهای مرطوب، زمینه رشد کپک و قارچ روی این دو کفپوش فراهم شود.
برخلاف الیاف مصنوعی، پشم و پنبه توانایی بالایی در جذب و نگهداری رطوبت دارند. اگر این رطوبت بهدرستی دفع نشود، نهتنها بوی نامطبوع ایجاد میکند، بلکه بهمرورزمان ساختار الیاف را نیز تضعیف خواهد کرد. شناخت این ویژگیها، کمک میکند تا در انتخاب محل نگهداری و شیوه استفاده از گلیم و گبه، تصمیمهای دقیقتری گرفته شود.
برای درک بهتر ساختار و ویژگیهای گلیم، آشنایی با مراحل بافت گلیم میتواند دید دقیقتری نسبت به نوع الیاف و شیوه شکلگیری این بافته سنتی ایجاد کند.
بیدزدگی گلیم و گبه چیست و چرا اتفاق میافتد؟
بیدزدگی یکی از شایعترین آسیبهایی است که گلیم، گبه و بهطورکلی فرش دستباف ایرانی را تهدید میکند. بیدها حشراتی کوچک هستند که از الیاف طبیعی، بهویژه پشم، تغذیه میکنند. درواقع آنچه به بافت گلیم و گبه آسیب میزند، خود حشره بالغ نیست، بلکه لارو بید است که بانفوذ به تاروپود فرش، بهتدریج الیاف را میخورد و ساختار بافت را تضعیف میکند.
نشانههای بیدزدگی
بیدزدگی اغلب اوقات بهصورت سوراخهای ریز، نازکشدن بافت یا ریختن پرزها در بخشهایی از گلیم و گبه خود را نشان میدهد. در مراحل اولیه، این آسیب ممکن است چندان به چشم نیاید، اما با گذشت زمان میتواند بخشهای وسیعی از فرش دستباف ایرانی را درگیر کند.
دلایل اصلی بیدزدگی
بیدها به الیاف پروتئینی علاقهمندند و پشم، منبع غذایی مناسبی برای آنها است. نگهداری گلیم و گبه در فضاهای تاریک، کمتهویه و مرطوب، شرایط ایدهآلی برای فعالیت بید فراهم میکند. انبار کردن طولانیمدت بدون بررسی دورهای نیز یکی از رایجترین دلایل بیدزدگی است.
روشهای پیشگیری از بیدزدگی
تهویه مناسب، نور غیرمستقیم و بررسی دورهای از مهمترین راههای پیشگیری هستند. استفاده از مواد طبیعی دورکننده بید، مانند چوب سدر یا گیاهان معطر، میتواند نقش موثری در کاهش خطر بیدزدگی داشته باشد، البته به شرطی که بهدرستی و با فاصله مناسب از بافت استفاده شوند.
روشهای سنتی و خانگی مقابله با بید؛ مزایا و محدودیتها
درگذشته، خانوادهها از روشهای سنتی مانند قرار دادن تنباکو، میخک یا برگ گردو در میان فرشها استفاده میکردند. این روشها در کوتاهمدت میتوانند تاثیرگذار باشند اما اگر بهصورت اصولی انجام نشوند، حتی ممکن است باعث انتقال بو یا لکه به گلیم و گبه شوند. امروزه توصیه میشود این روشها تنها بهعنوان مکمل استفاده شوند و نه جایگزین بررسی و نگهداری اصولی. شناخت محدودیتهای روشهای خانگی، از وارد شدن آسیبهای ناخواسته به فرش دستباف ایرانی جلوگیری میکند.
کپکزدگی در گلیم و گبه؛ دشمن خاموش الیاف طبیعی
کپکزدگی یکی از آسیبهایی است که اغلب بهصورت تدریجی و پنهان شکل میگیرد و تا زمانی که نشانههای آن آشکار نشود، توجه زیادی به آن نمیشود. گلیم و گبه به دلیل بافت طبیعی و استفاده از الیاف پشمی، در برابر رطوبت حساس هستند و اگر برای مدتزمانی در محیطهای نمناک یا کمت هویه قرار بگیرند، شرایط لازم برای رشد قارچها و کپک فراهم میشود. این مشکل فقط ظاهر بافته را تحت تاثیر قرار نمیدهد، بلکه بهمرورزمان استحکام الیاف را نیز کاهش میدهد.
کپک اکثرا در فضاهایی ایجاد میشود که رطوبت در آنها حبس شده باشد؛ مانند انبارهای بدون جریان هوا، خانههای شمالی یا فضاهایی که گلیم و گبه پس از شستوشو بهطور کامل خشک نشدهاند. بوی نامطبوع، تغییر رنگ و ایجاد لکههای تیره، از نشانههایی هستند که در مراحل پیشرفتهتر ظاهر میشوند. اهمیت کپکزدگی ازآنجهت است که در صورت بیتوجهی، میتواند به عمق بافت نفوذ کرده و ترمیم آن را دشوار و پرهزینه کند.
شناخت ماهیت کپکزدگی و عوامل مهم در شکلگیری آن، نخستین گام برای پیشگیری و نگهداری اصولی از گلیم، گبه و فرش دستباف ایرانی به شمار میآید.
تفاوت کپک با چرکمردگی
کپکزدگی بهصورت لکههای تیره یا بوی نامطبوع ظاهر میشود و اغلب نتیجه رطوبت مداوم است. چرکمردگی اما بیشتر بهدلیل نفوذ گردوغبار و آلودگی در عمق بافت ایجاد میشود. تشخیص صحیح این دو، در انتخاب روش برخورد اهمیت زیادی دارد.
عوامل ایجاد کپک
رطوبت بالا، شستوشوی غیراصولی و خشکنشدن کامل گلیم یا گبه، مهمترین عوامل ایجاد کپک هستند. نگهداری در فضاهای بسته و بدون جریان هوا نیز این مشکل را تشدید میکند.
راههای پیشگیری از کپکزدگی
خشککردن کامل پس از شستوشو، استفاده از تهویه مناسب و پرهیز از قرار دادن فرش دستباف ایرانی در محیطهای نمناک، اصلیترین راهکارهای پیشگیری به شمار میروند.
رطوبت؛ مهمترین عامل تخریب فرش دستباف ایرانی
رطوبت، عامل مشترک بسیاری از آسیبها است. تغییر رنگ، کاهش استحکام الیاف و ایجاد بوی ناخوشایند، همگی از پیامدهای رطوبت مداوم هستند. حتی رطوبت نامحسوس موجود در برخی مناطق جغرافیایی میتواند در بلندمدت تاثیر منفی داشته باشد.
اشتباه رایج بسیاری از افراد، پهن کردن گلیم و گبه روی سطوح سرد و مرطوب مانند سنگ یا سرامیک بدون لایه محافظ است. استفاده از زیرانداز مناسب میتواند تا حد زیادی از انتقال رطوبت جلوگیری کند.
اصول صحیح نگهداری گلیم و گبه در خانه
نور، هوا و نحوه استفاده روزمره نقش تعیینکنندهای در سلامت گلیم و گبه دارند. نور مستقیم خورشید میتواند باعث کمرنگ شدن نقوش شود، درحالیکه تاریکی مطلق نیز زمینه فعالیت بید را فراهم میکند. تعادل در نوردهی، بهترین گزینه است. جاروکشی منظم با شدت ملایم، چرخاندن دورهای فرش و جلوگیری از تجمع رطوبت، از اصول ساده اما بسیار مهم در نگهداری گلیم و گبه هستند.
آگاهی از تفاوت گلیم با گبه چیست؟ نکاتی که باید قبل از خرید بدانید به شما کمک میکند انتخاب هوشمندانهتری هنگام خرید فرش دستباف ایرانی داشته باشید.
نگهداری گلیم و گبه در انبار و فضاهای کماستفاده
اگر قصد دارید گلیم یا گبه را برای مدتی طولانی جمعآوری کنید، باید آن را بهصورت لولهشده و همراه با پوشش تنفسپذیر نگهداری کنید. استفاده از کاورهای پلاستیکی کاملا بسته توصیه نمیشود، زیرا مانع جریان هوا میشود.
بررسی دورهای حتی در زمان انبارداری، یکی از نکاتی است که اغلب نادیده گرفته میشود اما نقش مهمی در پیشگیری از بیدزدگی و کپک دارد.
چه زمانی نیاز به نظر کارشناس داریم؟
در صورت مشاهده نشانههای جدی بیدزدگی، کپک یا تغییر ساختار بافت، بهتر است از اقدامهای خودسرانه پرهیز شود؛ مراجعه به کارشناس فرش دستباف ایرانی میتواند از گسترش آسیب جلوگیری کند و هزینههای ترمیم را کاهش دهد.
چرا خرید آگاهانه، اولین قدم نگهداری درست است؟
کیفیت بافت، نوع الیاف و شیوه رنگرزی، همگی بر میزان مقاومت گلیم و گبه در برابر عوامل محیطی تاثیر میگذارند. انتخاب آگاهانه از مراکزی که شناخت عمیقی از فرش دستباف ایرانی دارند، بهطور غیرمستقیم فرآیند نگهداری را نیز سادهتر میکند. مجموعههایی که به اصالت و کیفیت توجه دارند، بیشتر اطلاعات لازم برای مراقبت صحیح را نیز در اختیار خریداران قرار میدهند.
جمعبندی
نگهداری گلیم و گبه در برابر بیدزدگی، کپک و رطوبت، مجموعهای از آگاهی، پیشگیری و رسیدگی منظم است. با شناخت ویژگیهای الیاف طبیعی و رعایت اصول ساده اما کاربردی، میتوان عمر فرش دستباف ایرانی را بهطور چشمگیری افزایش داد. این بافتهها، سرمایههایی فرهنگی و هنری هستند که مراقبت درست از آنها، تضمینی برای ماندگاری زیبایی و اصالتشان در گذر زمان خواهد بود.
سوالات متداول
- آیا استفاده از مواد شیمیایی ضدبید به گلیم و گبه آسیب میزند؟
بله، برخی مواد شیمیایی قوی در صورت تماس مستقیم میتوانند باعث تضعیف الیاف طبیعی و حتی تغییر رنگ گلیم و گبه شوند. استفاده از این مواد باید بااحتیاط، غیرمستقیم و ترجیحا با نظر کارشناس انجام شود. - هرچند وقت یکبار باید گلیم یا گبه بررسی شود تا از بیدزدگی مطمئن شویم؟
حتی اگر از گلیم یا گبه استفاده نمیشود، بررسی هر ۲ تا ۳ ماه یکبار توصیه میشود. این کار کمک میکند آسیبهای احتمالی در مراحل اولیه شناسایی شوند. - آیا گلیم و گبه دستباف در مناطق مرطوب نیاز به نگهداری متفاوتی دارند؟
بله، در مناطق مرطوب باید توجه بیشتری به تهویه، زیرانداز مناسب و فاصله از دیوارها داشت. استفاده از رطوبتگیر در فضاهای بسته نیز میتواند موثر باشد. - آیا قرار دادن گلیم یا گبه در کنار وسایل گرمایشی مناسب است؟
قرارگیری طولانیمدت در نزدیکی بخاری یا شوفاژ میتواند باعث خشک شدن بیشازحد الیاف و کاهش انعطافپذیری آنها شود. بهتر است فاصلهای متعادل رعایت شود. - آیا بوی نامطبوع همیشه نشانه کپکزدگی است؟
خیر، گاهی بوی نامطبوع میتواند ناشی از جذب رطوبت یا نگهداری طولانی در فضای بسته باشد. بااینحال، اگر بو همراه با لکه یا تغییر رنگ باشد، احتمال کپکزدگی افزایش مییابد. - نگهداری گلیم و گبه لولهشده بهتر است یا تاشده؟
لولهکردن اصولی گزینه مناسبتری است، زیرا فشار یکنواختتری به بافت وارد میکند و احتمال شکستگی الیاف را کاهش میدهد. - آیا نوع رنگرزی در مقاومت گلیم و گبه تاثیر دارد؟
بله، رنگهای طبیعی در برابر رطوبت و گذر زمان رفتار متفاوتی نسبت به رنگهای شیمیایی دارند. شناخت نوع رنگرزی میتواند در انتخاب روش نگهداری موثر باشد. - آیا هر آسیبی در گلیم و گبه قابلترمیم است؟
بسیاری از آسیبها در صورت تشخیص زودهنگام قابلترمیم هستند، اما برخی صدمات عمیق ناشی از بیدزدگی یا کپکزدگی شدید ممکن است بهطور کامل قابل جبران نباشند.
